Tworzenie państwowości na ziemiach polskich

PolskaW połowie IX wieku na obszarze przyszłej Polski ustroje plemiennych demokracji wojennych zaczęły się przekształcać w plemienne ustroje zbliżone nieco do ustrojów państwowych. W tym czasie wytworzyło się na ziemiach polskich kilka ośrodków przedpaństwowych, które mogły pretendować do roli twórców ponadplemiennej państwowości polskiej.

https://wczasypolskie.pl/

Były to: w Małopolsce plemiona Wiślan (Kraków) i Lędzian (Sandomierz), na Śląsku Opolanie (Opole) i Ślęzanie (Wrocław), na Mazowszu - Płock, na Kujawach - Kruszwica, w Wielkopolsce - Polanie (Gniezno). Plemiona śląskie i opolskie w bliżej nieznanych okolicznościach dostały się pod wpływ wcześniej zorganizowanych państw plemiennych na Morawach i w Czechach. Rządy książąt czeskich z dynastii Przemyślidów utrzymały się na Śląsku i w Małopolsce aż do schyłku X wieku.

"Państwo występuje od pierwszych o nim wiadomości jako jedność ziemi określonej jako Polska, jedność narodu określonego jako Polacy, pod jednym (lub górującym nad innymi) władcą określonym jako książę lub król. Od pierwszych o państwie zapisanych wiadomości mamy również określenia co całość wiąże, co je czyni jednością: świadomość wspólnej ojczyzny"
Konstanty Grzybowski

Pierwsze państewka plemienne w Polsce weszły w fazę wzajemnych podbojów, a więc tworzenie związków ponadplemiennych w drugiej połowie IX i pierwszej połowie X wieku. W rezultacie czego konieczność zorganizowania stałej grupy wojowników i zapewnienie jej środków egzystencji nabierało coraz większego znaczenia. Na wyłonienie takiej drużyny mogły sobie pozwolić tylko te plemiona, które już od dawna prowadziły osiadły tryb życia i których produkcja rolno-hodowlana zapewniała wytworzenie wystarczającego produktu dodatkowego dla utrzymania dworu książęcego i jego wojowników. Z tego zadania zwycięsko wyszli książęta polańscy, mający swą siedzibę w Gnieźnie. Poprzednicy Mieszka I wcielili do swego państwa Kujawy i Mazowsze na wschodzie oraz Ziemię Lubuską na zachodzie. Rozszerzenie granic oznaczało więc początek jednoczenia ziem polskich pod berłem tych książąt. Wejście na scenę dziejową Mieszka I z dynastii Piastów spowodowało, że wiek X zapisał się w historii jako okres zakończenia budowy terytorialnej państwa polskiego.

Dzieje Polski zaczęły się, gdy w świadomości ludzi zaczęło się kształtować pojęcie związku ludzi jednej ziemi i podobnego języka. Z działań tych ludzi powstał kraj - przestrzeń określona wspólnotą kultury. Nazwa „Polska” pojawiła się, gdy ze związku plemion wyrosło królestwo aspirujące do wspólnoty z Europą Chrześcijańską. Nazwa Polska zrosła się w tym okresie z państwem, ale jego rozdrobnienie w wieku XII przyczyniło się do utrwalenia więzi ponadpaństwowych.

Polska jako państwo istniała od wieku X, ale jego formy, podobnie jak granice ulegały wielokrotnym przekształceniom. Dużą rolę w budowie państwa polskiego odegrali przedstawiciele dynastii Piastów.

Piastami nazywa się dynastię panującą na tronie polskim do roku 1370, a więc do czasu śmierci Kazimierza Wielkiego. Nazwa Piastów jako określenie dynastii pojawiła się dopiero w wieku XVIII, a jej powstanie zawdzięcza dynastia legendarnemu protoplaście rodu. Według później spisanej legendy, założycielem rodziny panującej nad Polanami miał być Piast. Legenda ta podaje również imiona jego poprzedników: Siemowit, Leszek, Siemomysł. Historyczne istnienie trzech poprzedników Mieszka uważa się dziś za prawdopodobne - wersja ta ma w środowisku historyków zarówno zwolenników jak i przeciwników. Nie ulega natomiast wątpliwości rodzime pochodzenie dynastii Piastów. Genealogia Piastów należy do najlepiej znanych spośród średniowiecznych dynastii europejskich.

Państwo stworzone przez Mieszka I i jego poprzedników - książąt gnieźnieńskich, miało jeszcze plemienny charakter. Jego kształt terytorialny ustaliły dopiero podboje Mieszka I. Choć granice wynikały z chwilowego układu sił pomiędzy sąsiednimi państwami, to opierały się w dużej mierze na granicach naturalnych przebiegających wzdłuż rzek i morza, i zapewne z tych względów okazały się bardzo trwałe. Na ziemiach opanowanych przez Mieszka I wytworzyła się z czasem polska wspólnota narodowa, a poza jej obszar wykroczyło dopiero państwo Kazimierza Wielkiego, stąd termin „ziemie piastowskie” używa się często jako synonim ziem rdzennie polskich. Podobną genezę ma pojęcie piastowskiej idei państwa, pojmowanej jako przeciwstawienie idei innej słynnej dynastii - dynastii Jagiellońskiej.

Nie ulega wątpliwości, że największy wpływ pierwsi Piastowie wywarli na terytorialne zjednoczenie państwa, a następnie - posługując się odpowiednimi posunięciami dyplomatycznymi i militarnymi - na utrzymanie całości jego granic. Wielu Piastów okazało też wysoki talent dyplomatyczny w stosunkach z mocarstwami ościennymi, a zwłaszcza z papiestwem. Szczególnie wybitnym osiągnięciem dynastii było zapewnienie krajowi (czasami pełnej, czasami zaś niepełnej) suwerenności państwowej.

O wiele mniej można powiedzieć o twórczej roli Piastów w organizowaniu ustroju ekonomicznego i społecznego państwa. W tym zakresie szczególne osiągnięcia przypisać należy Mieszkowi I, Bolesławowi Chrobremu i Kazimierzowi Odnowicielowi.

Z punktu widzenia gospodarczego, państwo polskie okresu pierwszych Piastów stanowiło odrębną, dość skomplikowaną organizację (podobnie jak inne państwa wczesnofeudalne), której celem było uzyskanie niezbędnych dla potrzeb dworu i wojska środków (w postaci produktów, usług, pieniądza). Głównymi ośrodkami tego systemu były grody i związana z nimi sieć osad służebnych. Dużą rolę w działalności gospodarczej odgrywały też wsie i ich działalność produkcyjno - hodowlana.

Równie ważny dla funkcjonowania państwa był jego podział administracyjny. W monarchii pierwszych Piastów wyróżnić można cztery główne ośrodki administracyjne (pełniące zarazem funkcje ośrodków organizacji wojska): Poznań, Gniezno, Włocławek i Giecz. Poza tym podziałem pozostawały tzw. przynależności państwa: Pomorze, Śląsk, Mazowsze prawobrzeżne i Małopolska. Później wzrosła rola innych ośrodków (np. Krakowa) w administracji i władzy książęcej lub królewskiej. W XII wieku wyróżniało się już siedem głównych okręgów administracji: prowincje - śląska, krakowska, sandomierska, mazowiecka, kujawska, łęczycko-sieradzka i pomorska.

Wraz rozwojem organizacji kościelnej coraz większego znaczenia jako szczebel administracji i ogniwo podziału nabierały parafie. Istotną rolę odgrywały również biskupstwa i arcybiskupstwo w Gnieźnie. Piastowie założyli a następnie rozbudowali materialne podstawy organizacji kościoła w Polsce średniowiecznej. Dopiero w wieku XII przyłączyli się do nich właściciele ziemscy zakładając różnego rodzaju fundacje kościelne.

Główna władza w państwie wczesnopiastowskim skupiała się w rękach księcia (ewentualnie króla), przy boku którego działała rada możnych. Ośrodkiem państwa polskiego i miejscem przebywania księcia (króla) była Wielkopolska. Do siedzib, w których najczęściej przebywał władca należały Gniezno i Poznań. Piastowie rozbudowali organizację militarną państwa, tworząc na przełomie wieku X i XI potężne drużyny, osadzone w grodach i podgrodziach. Zreformowali też system danin i posługę publiczną oraz zorganizowali wielką gospodarkę własną, a całość ustroju społeczno-ekonomicznego została ujęta normami prawa książęcego względnie królewskiego.

System ten obejmował całe społeczeństwo, przyczyniając się do wytworzenia wyższych form życia społecznego, zarówno w dziedzinie wspólnoty życia narodowego, jak i w dziedzinie społecznego podziału pracy. System ten wymagał współdziałania warstw społecznych i zmuszał do stopniowego dzielenia się władzą z elitą ówczesnego społeczeństwa, świecką i duchowną.

Państwo pierwszych Piastów runęło w XII wieku, ale pozostawiło trwały dorobek, z czego najważniejszy dla osób współczesnych wydaje się być fakt, że w ogóle powstało i stworzyło podstawy dla rozwoju i mądrej polityki potomnych (z wyłączeniem oczywiście mniej chlubnych okresów) aż do XXI wieku.

Bibliografia

  1. Dzieje Polski do roku 1501. Oprac. J. Żak, B. Miśkiewicz, A. Gąsiorowski. Wyd. 4 zm. Warszawa 1993.
  2. Grzybowski K., Ojczyzna, naród, państwo. Warszawa 1970.
  3. Panorama dziejów Polski. Warszawa 1983.
  4. Piastowie w dziejach Polski. Zbiór artykułów z okazji trzechsetnej rocznicy wygaśnięcia dynastii Piastów. Pod red. R. Hecka. Wrocław 1975.
  5. Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura. Pod red. A. Gieysztora. Warszawa 1972.
  6. https://magiamiejsc.com/polska.html
  7. Sienkiewicz W., Mały słownik historii Polski. Warszawa 1991.
  8. Trawkowski S., Jak powstawała Polska. Wyd. 4 zm. i uzup. Warszawa 1966.
  9. Tymowski M., Kieniewicz J., Holzer J., Historia Polski. Warszawa 1991.